alert = afa

Home
Inhoud 3-2010
Zoeken

Lonsdale News

Alert!
Postbus 2884
3500 GW Utrecht
alertafa@xs4all.nl
PGP-key

printversie

Sinti en Roma vervolging en deportatie opnieuw belicht

Liefke Dolmans

'Hier in Auschwitz waren geen Sinti en Roma'. Dit antwoord kreeg ik nog in 2003 tijdens een rondleiding van een medewerkster van het museum Auschwitz-Birkenau toen ik samen met een groep mensen uit Nederland een bezoek bracht aan dit voormalige concentratie- en vernietigingskamp. Kenmerkend voor de omgang met de Roma Holocaust antwoordde zij 'dat er helemaal geen Roma in Auschwitz-Birkenau waren geweest', laat staan dat er een apart 'Zigeunerlager' zou hebben bestaan. Dit terwijl de permanente tentoonstelling over de vervolging en genocide op Sinti en Roma tijdens de naziperiode op dat moment al twee jaar in Auschwitz voor het publiek was geopend.

  Kaft  
In mei dit jaar bracht de stichting Rechtsherstel Sinti en Roma twee uitgaven uit over de vervolging en deportatie van Sinti en Roma. Eén van de uitgaven betreft een Nederlandse vertaling van de catalogus van de hierboven genoemde tentoonstelling in Auschwitz. De tweede uitgave is het boek Zicht op verleden Vervolging en Deportatie van de Sinti en Roma in Nederland 1940-1945, geschreven door Carry van Lakerveld. Deze laatstegenoemde publicatie beschrijft bondig hoe de Nederlandse Sinti en Roma als een opvallende, maar zeker niet door iedereen ongeliefde groep mensen, in de twintigste eeuw het slachtoffer werden van een massale uitroeingspolitiek.
Lakerveld beschrijft in haar boek ook hoe in Nederland de Sinti en Roma tijdens de beginjaren van de Duitse bezetting nog enige tijd met rust gelaten werden. Joden werden, in tegenstelling tot de Sinti en Roma, vanaf 1942 reeds op grote schaal opgepakt en via Westerbork naar verschillende vernietigingskampen gebracht. Hierin kwam verandering op 19 mei 1944, toen er voor het eerst een grote groep van 245 Sinti en Roma vanuit Westerbork naar Auschwitz werden gedeporteerd. Opvallend aan de vervolging van Nederlandse Sinti en Roma is volgens de auteur dat de Nederlandse politiek en de politie, waar al zoveel racistische ideeën leefden, dat ze onafhankelijk van Duitse bevelen Sinti en Roma registreerden, opspoorden en deporteerden.
Zo organiseerde de Nederlandse politie in samenwerking met de crisis- en controledienst in 1943 een razzia waarbij 355 paarden van Sinti en Roma in beslag genomen werden. Niet veel later waren ook hun wagens aan de beurt en werd het hen verboden om nog langer rond te trekken. Dit alles gebeurde zonder Duitse orders. Cynisch genoeg zagen veel Sinti en Roma hun wagens pas terug toen zij aankwamen in het verzamelkamp Westerbork. Hun wagens dienden hier als opvang.
Pas in 1944 kreeg de Nederlandse politie van Duitse zijde, en wel vanuit de Duitse Sicherheitspolizei, de opdracht om 'alle in Nederland verblijvende personen die de kenmerken der Zigeuners bezitten' op te pakken en naar Westerbork te brengen. Met dit bevel veranderde de situatie van de in Nederland verblijvende Sinti en Roma drastisch. Aanvankelijk werden zij nog voornamelijk gepest en op allerlei manieren lastig gevallen, maar vanaf dat moment zouden zij ook daadwerkelijk op transport worden gesteld.
In het archiefmateriaal van de nationaalsocialisten wordt eenduidig over 'Zigeuners' gesproken. Hierbij lijkt er weinig onduidelijkheid te bestaan over de vraag wie er met die groep bedoeld werd. Uit Zicht op verleden blijkt echter het tegendeel. Als reactie op het bevel om alle 'Zigeuners' op transport naar Westerbork te zetten, volgden veel meer arrestaties dan verwacht. Er kwamen veel meer mensen in Westerbork aan dan de bedoeling was. Van de 578 met het transport aangekomen personen werden 279 personen - voornamelijk woonwagenbewoners - weer terug gestuurd. De families die achterbleven in Westerbork, voornamelijk Sinti's en een aantal Roma's, werden al snel naar Auschwitz getransporteerd.
In de jaren 1943 en 1944 verbleven 2300 Sinti en Roma in het Zigeunerlager van Auschwitz. De tentoonstellingscatalogus De nationaalsocialitische volkenmoord op de Sinti en Roma laat zien dat de daar gevangen gehouden Sinti en Roma zeker niet alleen uit Nederland en Duitsland maar uit verschillende door de Duitsers bezette gebieden in Europa kwamen. De meeste van hen overleefden het kamp niet. In totaal overleed een half miljoen Sinti en Roma door de verschrikkingen tijdens de Holocaust. Zij kwamen om in verschillenden concentratie- en vernietegingskampen, maar ook de massale moordaanslagen vanaf 1941 in Oost-Europa door Einsatzkommandos kostten veel Joden en Sinti en Roma het leven.
De tentoonstelling De nationaalsocialitische volkenmoord op de Sinti en Roma in Auschwitz (nu het Poolse Oswiêcim) was een mijlpaal in de erkenning voor het leed dat de Roma is aangedaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voor het eerst werd er door middel van een tentoonstelling ruchtbaarheid gegeven aan het feit dat niet alleen Joden, homoseksuelen, Jehova's getuigen en politieke tegenstanders in de concentratie- en vernietigingskampen omkwamen maar ook een half miljoen Sinti & Roma.
De nationaalsocialistische volkenmoord op de Sinti en Roma voorafgaand en tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft lange tijd in de schaduw gestaan van Jodenvervolging. Voor de overlevende Sint en Roma was het lastig erkenning te krijgen voor het hun aangedane leed. Daarbij ging het in eerste instantie niet om erkenning van de grootte van de groep Sinti en Roma die tijdens het nazi-bewind vermoord of omgekomen waren, maar eerder om de achtergronden van de Roma-vervolging. Veel Sinti en Roma werden vanwege hun vermeende 'Zigeuner'-achtergrond of met het oog op 'misdaadpreventie' vervolgd. Werden de Joodse overlevenden direct erkend als slachtoffer en kregen zij ook een schadeloosstelling voor het aangedane leed, dit gebeurde allemaal niet bij de overlevenden van de Holocaust binnen de gemeenschap van Roma en Sinti.
Volgens Romani Rose, een belangrijke Duitse Roma-activist die een inleiding schreef voor de hier besproken tentoonstellingscatalogus, nam de Duitse overheid met de ontkenning van het leed dat de Roma en Sinti was aangedaan in feite de racistische denkbeelden over die aansloten bij de nationaalsocialistische rassenideologie. Uit deze inleiding blijkt ook dat er pas na een hongerstaking begin jaren tachtig onder Duitse Sinti en Roma voor het eerst iets veranderde in de denkwijze van de Duitse regering ten aanzien van Sinti en Roma. De Duitse overheid erkende de misdaden die door de nationaalsocialisten tegen Sinti en Roma begaan waren als volkenmoord op basis van 'etniciteit'. Deze erkenning hield in dat Duitse Sinti en Roma vanaf het midden jaren tachtig aanspraak konden maken op een schadeloosstelling. In Nederland speelde lange tijd dezelfde kwestie, die echter pas tijdens het tweede kabinet Kok kon worden opgelost. In de jaren negentig bevestigde tenslotte ook de Nederlandse overheid dat de Roma en Sinti vervolgd werden vanwege hun etnische achtergrond en niet vanwege vermeende criminele activiteiten.

Vervolging en Deportatie van de Sinti en Roma in Nederland 1940-1945 is geschreven op basis van het proefschrift van Leo Lucassen 'En men noemde hen Zigeuners...' De geschiedenis van Kaldarasch, Ursari, Lowara en Sinti in Nederland 1750-1944, Amsterdam 1990. Als proefschrift is dit boek niet voor iedereen even makkelijk te lezen. Een samenvatting van deze - voor het Sinti en Roma onderzoek zeer belangrijke - studie was dan ook meer dan welkom. Wel is het jammer dat aan de kernvraag van het proefschrift weinig aandacht is geschonken, namelijk welke mensen werden door de tijd heen gezien of bestempeld als 'Zigeuners'?
Leo Lucassen geeft in zijn boek meerdere bewijzen voor het feit dat minder makkelijk over dé 'Sinti en Roma' gesproken kan worden als soms gedacht wordt. Hij gaat er van uit dat Sinti en Roma een verzamelnaam is voor een groep mensen met allerlei verschillende achtergronden en dat zij niet tot een etnische groep behoren. Door de tijd heen kregen verschillende groepen mensen het etiket 'Zigeuner' opgeplakt. Dit beeld wordt nog eens bevestigd door het beeldmateriaal in de catalogus van de tentoonstelling in Auschwitz-Birkenau. De tentoonstelling geeft onder andere weer hoe divers de groep mensen was die in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw als 'Zigeuner' werd bestempeld en om die reden werd vervolgd. Vandaag de dag zou er dus iets geheel anders verstaan kunnen worden onder de term 'Zigeuners' dan in de jaren dertig en veertig. Deze willekeur lijkt kenmerkend voor de eeuwenlange stigmatisering van 'Zigeuners'. Het moderne racisme maakte (en maakt) uiteraard dankbaar gebruik van het tegelijk stigmatiserende etiket 'Zigeuner'.
Zoals gezegd is het boekje Vervolging en Deportatie van de Sinti en Roma in Nederland 1940-1945 een zeer welkome aanvulling op de Nederlandstalige literatuur over de vervolging van Sinti en Roma. Het boek geeft een bondig overzicht van de Nederlandse situatie en is met name geschikt voor iedereen die het eerderegenoemde boek 'En men noemde hen Zigeuners...' van Leo Lucassen te uitgebreid vindt. De nationaalsocialistische volkenmoord op Sinti en Roma, catalogus over de permanente expositie in blok 13 van het staatsmuseum Auschwitz-Birkenau is als overzichtsdocument interessant door de afzonderlijke beschrijvingen van de Sinti en Roma-Holocaust per bezet gebied. Deze beschrijvingen zijn bovendien rijk geïllustreerd. Privé-foto's van omgekomen en overlevenden Sinti en Roma worden gecombineerd met beelden van Sinti en Roma uit de verschillende kampen. Het boek geeft daarmee een indringend en gruwelijk maar ook bijzonder realistisch beeld van de volkerenmoord op Sinti en Roma.

Zicht op verleden, vervolging en deportatie van de Sinti en Roma in Nederland 1940-1945, Carry van Lakerveld en Raoul Nijst. Inclusief CD met muziek van Tata Mirando jr. en Nello Mirando. Uitgegeven door Stichting Afwikkeling Rechtsherstel Sinti en Roma. € 15,95

De nationaalsocialistische volkenmoord op Sinti en Roma, catalogus over de permanente expositie in blok 13 van het staatsmuseum Auschwitz-Birkenau, Romani Rose (Heidelberg). Oorspronkelijke titel: Der nationalsozialistische Völkermord an den Sinti und Roma: Katalog zur ständigen Ausstellung im Staatlichen Museum Auschwitz. Uitgegeven door Verbum en Stichting Afwikkeling Rechtsherstel Sinti en Roma. € 29,50

(uit: Alert!, nummer 3, september 2010. Alert! is een uitgave van de Anti-Fascistische Actie Nederland - AFA)

terug naar inhoud