Liefke Dolmans

Staatlozen
Estland, Letland en Litouwen zijn van oorsprong zelfstandige staten, die lange tijd speelbal van de geschiedenis zijn geweest. Rusland bezette de Baltische staten voor de Tweede Wereldoorlog totdat de nazi's de Baltische staten 'bevrijdden'. In 1944 nam de Sovjet-Unie de macht in de drie landen weer over. Deze periode duurde tot 1991. In dat jaar riepen de drie landen hun onafhankelijkheid uit. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie leidde ertoe dat vele miljoenen Russen inwoners werden van de staten die voor 1991 geen onafhankelijkheid bezaten, zoals de Oekraïne, de Centraal-Aziatische staten en de Baltische staten. Dit artikel zal ingaan op de problematiek van Baltische minderheden. Na 1991 besloot de Letse regering dat naoorlogse immigranten niet automatisch het Letse staatsburgerschap kregen. Op dit moment heeft ongeveer 20% van de bevolking (500.000) niet de Letse nationaliteit. Deze 'staatlozen' hebben geen stemrecht en kunnen niet in overheidsdienst treden. Wel hebben deze 'staatlozen' recht op een werkeloosheidsuitkering en zijn zij niet uitgesloten van andere sociale wetgeving. Naturalisatie geschiedt op basis van vrijwilligheid. Om te kunnen naturaliseren moet men een inburgeringexamen afleggen, waaronder een Letse talentest. Sinds 1991 zijn zeventigduizend personen genaturaliseerd. Human Right Watch geeft aan dat er geen systematische achterstelling plaats vindt in Estland van de Russische minderheid. Toch bestaan er problemen, vooral rond de integratie, met name de taal en het onderwijs leiden regelmatig tot moeilijkheden. Na de bezettingsjaren werden de Russen in Letland de grootste minderheid van de drie staten, gevolgd door Estland, terwijl Litouwen van de drie staten de kleinste minderheid Russen heeft. De Russen die in de Baltische staten bleven wonen worden nog steeds in Estland en Letland als bezetters gezien. In Litouwen speelt het minderhedenprobleem minder dan in de andere Baltische staten, eenvoudigweg doordat er in Litouwen 9% Russen wonen en omdat deze groep als volwaardige inwoners van Litouwen beschouwd wordt. Zij zijn in 1991 in één keer genaturaliseerd. Mede hierdoor zijn er nauwelijks etnische conflicten. Alleen het onderwijs en de taal leveren soms moeilijkheden op. Op de meeste scholen is het Litouws de onderwijstaal, hoewel er ook scholen zijn die zich richten op de etnische minderheden. Estland en Letland hebben een veel grotere groep Russen binnen hun grenzen wonen. In Estland is 32 procent van de bevolking geen autochtoon, 28% van de bevolking heeft een Russische achtergrond, 3% is Oekraïner en 2% is Wit-Rus. Letland heeft van de drie Baltische staten de kleinste autochtone bevolking, namelijk 57 % van de bevolking. Dertig procent van de Letse bevolking is Russisch, 4 % is Wit-Russisch. De Russische minderheid wordt gezien en behandeld als tweederangsburgers. Naast Russen vormen de Tartaren, Roma en Sinti en Duitsers samen een minderheid van 0,1%. Buiten deze minderheden hebben ook Polen en joden zich in de Baltische staten gevestigd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd 94% van de joodse bevolking van Litouwen (meer dan tweehonderdduizend mensen) omgebracht. De Sovjets deporteerden vervolgens nog grote aantallen Litouwers naar Siberië. In vergelijking met Estland en Letland leken de Sovjet-autoriteiten Litouwen echter minder te willen 'russificeren'. In de Baltische staten, vooral in Letland en Litouwen, manifesteert extreemrechts zich vooral in campagnes om collaborateurs van de nazi's te laten rehabiliteren.

Slechte behandeling in gevangenissen
Verscheidene internationale mensenrechtenorganisaties maken zich grote zorgen over de mensenrechtenkwesties in Estland, Letland en Litouwen, waaronder mishandeling en buitensporig geweld door de politie en marginale en armoedige omstandigheden in gevangenissen. Zo is er weinig hygiëne en medische zorg in de detentiecentra en zijn de meeste cellen smerig en is er geen ventilatie mogelijkheid in de cellen. De meeste cellen worden slecht verlicht met behulp van kunstlicht. Ook zijn er geen activiteitenprogramma's voor de gevangenen. Veel gevangenen zitten voor te lange periodes in voorhechtenis zonder enige vorm van berechting. Geweld tegen vrouwen en kinderen vindt in Estland buitensporig veel plaats. Estland heeft dan ook niet het VN-Vrouwenverdrag ondertekend. In dit verdrag is het streven naar gelijke rechten van mannen en vrouwen vastgelegd. De Letse vrouwengevangenis Uciema wordt door Amnesty International omschreven als inhumaan door o.a. overbevolking, de belabberde hygiëne en het ontbreken van een activiteitenprogramma. Het VN Comité tegen Foltering en het Europees Comité tegen Racisme en Onverdraagzaamheid tonen zich bezorgd over de mensenrechtensituatie in Litouwen. In Letland en Litouwen vinden stelselmatig martelingen plaats. Waarbij gevangen o.a. elektrische schokken krijgen toegediend, voor ander martelmethodes wordt gebruik gemaakt van plastic zakken en gasmaskers.

Extreem
De Letse nazi's hebben enkele monumenten opgericht voor SS-ers uit de Tweede Wereldoorlog. In november 2002 liet premier Repche bloemen neerleggen bij een SS-monument in het stadje Lesten. Daarnaast werden in hetzelfde stadje op 27 september 2003 nog drie SS-monumenten officieel ingehuldigd. Tijdens de tweede wereldoorlog vochten zo'n 150.000 Letten mee in de oorlog. Allen hebben zij destijds de eed van trouw afgelegd aan Adolf Hitler en hebben zij de SS-eed gezworen. De stad Lesten lag in 1944 op de frontlijn tussen de 300.000 nazi-bezettingstroepen en het Rode Leger dat Letland bevrijdde. De staat betaalde 4.000 dollar mee aan de kosten van dit nazistisch monument. De tv en radio zonden de ceremonie uit. Volgens het officiële standpunt van de regering heeft "de SS gevochten voor de vrijheid van het land tegen het Stalin-regime". Tijdens de Estse verkiezingen in maart 1999 deden de centrumrechtse partijen het onverwacht goed. De Vaderland Unie, de Partij van de Gematigden en de Hervormingspartij kregen elk rond de 16% van de stemmen. Zij behaalden samen een parlementaire meerderheid, 53 van de 101 zetels. Het Europese netwerk van Nieuwrechts: Synergies Européennes (SE) heeft naast afdelingen in Frankrijk, België, Zwitserland, Spanje, Italië, Duitsland, Rusland, Kroatië en Servië ook sympathiserende groepen in Litouwen en Letland. (Zie voor meer informatie over SE Alert! 1 februari/maart 2003).

Etnische Russische minderheden
Tijdens de Russische bezettingsperiode werden Russen, gedeeltelijk, gedwongen te immigreren uit Rusland en andere delen van de Sovjet-Unie naar Estland. Dit gebeurde zowel uit praktisch als uit ideologisch oogpunt. Er waren werknemers voor de industrie en legercomplexen nodig en Moskou wilde het percentage Russen in Estland vergroten. Als gevolg hiervan is ongeveer 28% van de bevolking niet van Estse afkomst. Een groot deel van hen heeft geen staatsburgerschap. De immigranten kregen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie niet de Russische nationaliteit en het onafhankelijke Estland gaf hen niet automatisch (zoals in Litouwen wel gebeurde) de Estse nationaliteit. Pas na een geslaagd toelatingsexamen in de Estse taal en cultuur mag men naturaliseren. Het totale aantal staatlozen bedroeg in 2003 ongeveer 165.000 mensen. De spanningen rond etnische minderheden in de Baltische staten (die door grenscorrecties zijn ontstaan) vormen geen uitsluitend Russisch probleem. Ook Hongarije, Slowakije en Roemenië kennen deze problemen. Zo heeft Hongarije etnische Hongaren in onder andere Polen en Roemenië wonen. In bijna geheel Oost en Midden Europa worden deze etnische minderheden gediscrimineerd. Verontrustend zijn de spanningen tussen de Russische Federatie en Estland en Letland over de behandeling van de Russische minderheden in deze staten. Vooral de in Letland en Estland wonende Russen worden meer en meer in het nauw gedreven. Zij zitten klem tussen de Baltische staten en Rusland. Met de afgelopen Europese verkiezingen bleek des te meer dat de Baltische staten genoeg hebben van Rusland en hiermee automatisch ook dat deze landen genoeg hebben van hun Russische minderheid. Met de toetreding van Estland, Litouwen en Letland tot de Europese Unie zal helaas de anti-Russische houding in de Baltische staten eerder toenemen dan afnemen.

Liefke Dolmans is student sociale wetenschappen aan de universiteit van Utrecht

http://web.amnesty.org/report2003/Est-summary-eng>
http://web.amnesty.org/report2003/Lva-summary-eng>
http://web.amnesty.org/library/Index/ENGEUR010022002?open&of=ENG-LVA
http://web.amnesty.org/report2004/ltu-summary-eng">http://web.amnesty.org/report2004/ltu-summary-eng
http://www.hrw.org/
http://www.stelling.nl/wto/maicamp/99-9-9-2.html
http://www.nrc.nl/encyclopedie/1023434791407.html
http://cf.hum.uva.nl/oosteuropa/ablak/artikelen2002/letland_nov.html
https://www.indymedia.nl/nl/2002/07/5280.shtml

Hate music
De White Power scène in de drie Baltische staten heeft geen grote omvang. Voor zover bekend is er een klein aantal fascistische skinheadbands actief. Eén van de bekendste is Preserve White Aryans (PWA) uit Estland, voorheen Perverts Versus Angels. PWA is volgens het International Skinhead Bulletin de meest actieve band van Noord-Europa. Vooral in Finland en Zweden treedt de band regelmatig op en dat gaat niet zonder slag of stoot. In Zweden heeft de politie een concert van hen beëindigd vanwege 'verheerlijking van fascisme'. Op de voorkant van hun cd 'It's time to awake' is een hakenkruis afgebeeld en een skinhead met een revolver. Ook heeft de Estlandse politie een inval gedaan in de huizen van bandleden waar alle cd's in beslag zijn genomen. Volgens de zanger kan de nieuwe cd van PWA niet uitgegeven worden in Estland omdat de band wederom het slachtoffer van repressie zal worden. De band staat overigens in nauw contact met Blood & Honour in Estland.

Op 31 augustus 2002 zou PWA samen met onder andere Brigade M in Duitsland gaan spelen, maar het concert is vlak voor aanvang afgezegd. Op 22 november 2003 speelt de band op een festival in Vlaanderen, dat georganiseerd is door Blood & Honour Midgard.

Een andere organisatie die actief is in Estland en Litouwen is Synergies Europeennes (SE). Het is een netwerk van nieuwrechtse denkers die vooral bezig zijn met heidendom. De ideeënwereld is een mix van oude nationaal-revolutionaire gedachtes, zoals het Europa der vaderlanden, met conservatief-revolutionaire ideeën over 'grossraumdenken'. SE wil de theorie van de Franse nieuwrechtse denktank GRECE omzetten in de praktijk en in tegenstelling tot GRECE heeft SE in de afgelopen jaren wel allerlei contacten opgebouwd. In juli 2000 organiseerde de extreemrechtse Gothic-scène in Spanje een festival onder de naam 'Arcane Europe'. Contactpersoon voor dit festival was het Litouwse SE-lid Jonas Trinkunas, die sinds 1997 betrokken is bij de organisaties. Trinkunas is tevens voorzitter van de rechtse heidense groep 'Ramuva' die contacten onderhoudt met racistisch-heidense groepen in Europa.

Redactie Alert!

Letland, waar SS'ers geen nazi's zouden zijn

Letland is een van de drie Baltische staten die op 1 mei volgend jaar lid worden van de EU. Klachten over mogelijke discriminatie van de Slavische minderheden deed de jongste jaren in Brussel nog wel wat wenkbrauwen fronsen, maar was geen rem voor toetreding. Er zijn nog de aantijgingen dat veel Letten verdoken sympathie hebben voor de tienduizenden Letten die tijdens de Tweede Wereldoorlog bij de SS waren. De regering spreekt dat tegen, maar enkele recente feiten geven te denken.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog namen vele tienduizenden Letten dienst bij de SS om gezamenlijk het Rode Leger te bevechten. De Sovjet-Unie had na het Hitler-Stalinpact van 1939 de Baltische staten ingepalmd, zeer tegen de zin van de meeste Letten. Vandaar dat de autoriteiten vandaag zeggen dat die Letse SS'ers geen echte SS'ers waren, maar nationale vrijheidsstrijders. Het bewijs: de VS en Groot-Brittannië namen talrijke leden van die Letlandse SS na de oorlog op. Ja, dat deden ze ook met enkele oudgedienden van de Duitse nazi's. De Britten haalden onder andere Konrad Kalejs binnen om voor hun geheime dienst te werken, goed wetende dat hij deel uitmaakte van een berucht SS-commando. Letse nationalisten ontkennen ook dat die Letten deel uitmaakten van de Waffen SS, maar in feite een soort "politie" vormden. De Duitse nazi's, die in juli 1941 Letland bezetten, lieten hen geen keus, het was dienst nemen of het concentratiekamp, aldus het Letse parlementslid Juris Sinka van de partij "Vaderland en Vrijheid" die ontkent dat die Letten massaal deelnamen aan de uitmoording van de Letlandse joden (60.000 van de 66.000) en van de zigeuners (2.000 van de 4.000). Dat wordt alleszins tegengesproken door talrijke andere bronnen, onder meer door het Simon Wiesenthal Centrum. Dat centrum zegt dat een derde van de Letse SS'ers betrokken waren bij het bijeendrijven en uitroeien van joden, ook al was het dan als "politiemannen". Maar vóór de Duitse troepen Letland binnenvielen, hadden mensen als Kalejs en geestesgenoten al het "Arajs Commando opgericht, naar hun leider Victor Arajs. Dat commando startte al met vervolging van joden, zigeuners en syndicalisten vóór de Duitse bezetting. Na de komst van de Duitsers leidde dit commando verscheidene werkkampen waar executies schering en inslag waren. Himmler was zo tevreden over dit commando dat Letland zijn eigen SS mocht oprichten. Verscheidene leden van het Arajs commando werden bij het oprukken van het Rode Leger in Duitsland ondergebracht, waar de Britten en Amerikanen hen later aantroffen en vaak in dienst namen. Ze werden opgeleid voor sabotage en moorden in Letland, tegen de Sovjetautoriteiten. De Letlandse autoriteiten zijn erg dubbelzinnig over de kwestie. Toen Kalejs, eerder wegens oorlogsmisdaden veroordeeld in de VS, in Groot-Brittannië in opspraak kwam, opende de Letlandse justitie een onderzoek, maar zei dat er geen bewijzen tegen de man waren. Tot 1998 maakte de optocht van de SS deel uit van de viering van de Nationale Feestdag. Onder druk van enkele Europese landen en Israël maakte Riga daar een einde aan. In 2000 stapten de SS'ers en hun sympathisanten opnieuw op, en dit jaar waren er eind september meer dan tweeduizend deelnemers aan het defilé van de SS'ers – dat volgde op een plechtigheid in de kathedraal van Riga. Volgens joodse bronnen stapten diverse parlementsleden mee op. Het defilé lokte protest uit van ondermeer de Israëlische ambassade in Riga. Die was nog veel meer verbolgen over de onthulling van een monument voor gesneuvelde SS'ers. Het 40 meter lange monument bevat de namen van 11.000 SS'ers die in de strijd tegen het Rode Leger omkwamen. Wat vooral consternatie veroorzaakte, ook in Rusland, was de aanwezigheid van de minister van Cultuur bij de onthulling van dat monument en het feit dat de regering een deel van de kosten voor het monument draagt.

Redactie Alert!