cultuur

Zingen en dansen voor het Osmaanse Rijk

John Postma

Op zondag 29 mei 2005 trekt een Turks orkest door de straten van de Enschedese binnenstad. Voor de derde keer is op uitnodiging van de Turks Culturele Vereniging Enschede, een Grijze Wolven-organisatie, het Turkse militaire orkest mehter takimi (Nederlands: 'militaire kapel') uit Berlijn neergestreken in de stad. De dertig orkestleden, gekleed in traditionele kledij en zwaaiend met de Osmaanse oorlogsvlag, zorgen voor een waar spektakel. Het aanwezige publiek geniet en heeft geen weet van de extreem-nationalistische signatuur van deze specifieke muziekgroep uit Duitsland.

Lid van de Berlin Mehter Takimi met de Osmaanse oorlogsvlag.
Berlin Mehter Takimi

'Wist u dat de mehter takimi het oudste militaire orkest van Europa is?', kopt de toenmalige website van deze Berlijnse militaire kapel. (1) Kenners van de Turkse cultuur noemen het orkest zelfs 'de moeder van alle militaire orkesten' in Europa. De titel van 'oudste militaire orkest' heeft de mehter takimi te denken aan haar geschiedenis, die waarschijnlijk terugvoert tot in de achtste eeuw na christus. In diverse inscripties in steen uit die periode in de talen van de Centraal-Aziatische Gök-Turken en Oejgoeren is namelijk sprake van twee instrumenten die bekend staan voor hun gebruik in de oorlogsvoering. Eén van die muziekinstrumenten is de grote trommel (tug), de ander de külpüge. Belangrijkste instrumenten in de hedendaagse variant van deze muziekgroep zijn de trommel en de trompet. In het verleden kondigde trompetgeschal over de kale vlaktes een nieuwe belegering aan. Het marcheren van de soldaten werd begeleid door marsritmes van de trommels. Het zijn de prille tastbare contouren van de hedendaagse 'militaire' kapel.

Legeronderdeel
Onder het bewind van de Osmanen kregen de mehter takimi's een officiële status. Ze werden bijvoorbeeld vanaf de zestiende eeuw onder sultan Suleyman I (1495-1566) ingezet bij de infanterie en de marine van het Osmaanse leger. Via de muziek wist het orkest de soldaten aan te sporen om te strijden voor de Osmaanse expansiedrift. In het vijandelijke kamp hoorde men de muziek met angst en beven aan, want het waren voortekenen van een bloedige oorlog. Het is daarom ook niet toevallig dat de liedteksten van de mehter-muziek frequent de 'heldendaden' van het Osmaanse leger tot thema hebben (zie de liedteksten in de kaders). Maar deze muziekgroepen hadden ook civiele functies bij onder meer het Osmaanse hof. Zo werd een mehter-orkest ingezet om de sultan iedere middag aan het hof ceremonieel te begroeten. De groei van het Osmaanse Rijk maakte in de zestiende eeuw de oprichting van meerdere mehter takimi's noodzakelijk.
In 1826 schafte sultan Mahmud II (1785-1839) vanwege militair-politieke redenen het Janitsarenkorps (een infanterie-onderdeel van het leger) af en tegelijkertijd ook het militaire orkest. Inmiddels hadden andere Europese landen het nut van een militaire kapel ingezien en ontstonden er overal in Europa dergelijke orkesten.

De Fatih Mehter Takimi in actie tijdens het 24e congres van de Turkse Federatie Europa (ADÜTDF) op 4 juni 2005. Op de achtergrond het portret van de huidige voorzitter van de Partij van de Nationalistische Actie (MHP) Devlet Bahçeli.
Fatih Mehter Takimi
Heroprichting
Na de afschaffing in de negentiende eeuw bleef het een tijd stil rond de mehter takimi. In 1914 wordt de kapel heropgericht door het militaire museum in Istanbul. Van 1914 tot 1935 treedt het orkest diverse malen op. In 1935 komt er opnieuw een einde aan de kapel, omdat veel gebruiken van het Osmaanse Rijk worden verboden door de stichter van de Republiek Turkije, Mustafa Kemal (Atatürk). De stilte rondom de groep blijft tot 1952 bestaan. In dat jaar blaast generaal Nuri Yamut de militaire kapel echter nieuw leven in naar aanleiding van de 500e jaardag van de verovering van Contantinopel in 1453. (2) De Istanbulse mehter takimi verzorgt al snel weer optredens in Turkije, wat leidt tot een verhoogde interesse in het militaire orkest. In Europa valt de mehter takimi bij een bepaald deel van de Turkse gemeenschap in goede aarde. Het zijn met name de Grijze Wolven die in Duitsland vanaf begin jaren negentig een aantal orkesten oprichten. In 1991 wordt in Berlijn de al genoemde Berlin Mehter Takimi opgericht door Ismet Yeiç. Dit orkest was aanvankelijk verbonden aan de Grote Idealistische Haard Berlijn, een Turkse extreem-nationalistische organisatie, maar werd later zelfstandig. Sinds 2003 heeft het orkest een aantal keren opgetreden bij Grijze Wolven-verenigingen in Twente.

Aankondiging van een optreden van de Deggendorfse mehter takimi en Ahmet Yilmaz. De vertaling van de Turkse tekst luidt: "De manhaftige stem van de idealistische beweging Ahmet Yilmaz treedt samen op met de 'Vadertje Ideaal Militaire Kapel' op 11 november 2006 in Kopenhagen".
Mehter Takimi
Een andere belangrijke Duitse kapel is de Fatih Mehter Takimi uit Bielefeld. (3) Dit orkest wordt in 1998 opgericht door Erdogan Aktas, de voorzitter van de Türkische Kultur und Sozialdienstverein uit Bielefeld, eveneens een Grijze Wolven-vereniging. De Fatih Mehter Takimi trad inmiddels een aantal keren op in Nederland. Zo waren zijn onder meer te gast bij: 'Turkije Express' in Utrecht (2006), een Grijze Wolven-bijeenkomst in het Gelderse Oosterhout (2006), het Turkije Festival in Deventer (2004) en het vierde congres van de Turkse Federatie Nederland (TFN) in 2002. Uit informatie op de site van dit orkest blijkt haar voortdurende verbon-denheid met de extreem-nationalistische Turkse Federatie Duitsland, een zusterorganisatie van de Nederlandse TFN. (4)
Tenslotte is er nog een derde Duits-Turks orkest bekend, dat eveneens banden onderhoudt met extreem-nationalistische organisaties: de Ülkü Baba Mehter Takimi (Ülkü Baba = 'Vadertje Ideaal'). (5) Dit orkest, dat verbonden is met de Grijze Wolven-vereniging in Deggendorf, geeft vermoedelijk pas sinds 2006 concerten. Inmiddels treden deze drie orkesten op in diverse Europese landen en functioneren zij als een belangrijke schakel om de Osmaanse cultuur dichter bij met name de Europese Turk te brengen. Maar niet alle Turken in Europa zijn even blij met deze vorm van Osmaanse cultuuroverdracht.

Bezwaar
Gekleed in traditionele kledij, zwaaiend met de Osmaanse oorlogsvlag, verzorgde de Bielefeldse Fatih Mehter Takimi een aantal optredens tijdens het Turkije Festival dat in mei 2004 in Deventer plaatsvond. (6) Een deelproject van dit festival was het Ottomaans Festival, waar het mehter-orkest onder meer optrad. Drijvende krachten achter het Turkije Festival waren de streng religieuze organisatie Milli Görus en de lokale Diyanet-moskee. Ongestoord kon het orkest haar extreem-nationalistische visie op een deel van de Osmaanse cultuur (militarisme en nationalisme) met haar optreden uitdragen. Slechts de Algemene Belangenvereniging Turkse Werknemers Deventer (ABTW) tekende bezwaar aan tegen het festival. In een protestbrief schreven zij dat het festival de Osmaanse expansiedrift verheerlijkt. ABTW: "Het Ottomaanse Rijk [...] stond in zijn bestaan bekend maar vooral berucht om zijn expansiedrift, waarin de eigen normen en waarden met geweld verspreid werden." Bovendien vormde de organisatie van het festival volgens de ABTW geen afspiegeling van de Turkse gemeenschap in Deventer. Het evenement was immers door slechts twee Turkse religieuze organisaties op poten gezet. "De ABTW heeft voorgesteld dat bij een Turkije-festival alle Turkse en Koerdische organisaties in Deventer moeten meedoen." (7) De alevitische gemeenschap was in het begin deelnemer aan het project, maar zag er uiteindelijk toch vanaf. Ondanks de tegengeluiden noemde de gemeente Deventer het festival "een belangrijke stap in de richting van integratie in onze samenleving". (8) Het festival moest volgens de gemeente niet bezien worden in een politieke context. De ABTW zag dat anders. Zij kon de politieke context niet los zien van de culturele samenhang: zij verwees in haar brief aan de gemeente namelijk naar de gewelddadige aspecten van het Osmaanse Rijk.

Geweld
Het Osmaanse Rijk kenmerkt zich - net als andere (Europese) rijken - door een enorme drang tot uitbreiding en de daarmee samenhangende veroveringen. Bovendien vonden er omvangrijke vervolgingen plaats van etnische en religieuze minderheden. In de veertiende eeuw start het Osmaanse Rijk met haar eerste verovering in het noordwesten van Klein-Azië. Later breiden de veldtochten en de oorlogen zich uit over de Balkan en andere delen van Europa. Enkele eeuwen handhaaft het Osmaanse Rijk zich als een welvarende staat, dit onder meer vanwege de ligging langs belangrijke handelsroutes. In de achttiende eeuw ontstaan de eerste scheuren in het machtige rijk en in de loop van de negentiende eeuw raken de Osmanen steeds meer grondgebied kwijt. Begin jaren twintig kwam er een einde aan het Osmaanse Rijk. Het rijk werd opgevolgd door de Turkse Republiek (vestiging: 1923).

Crossover
Mehter takimi's treden frequent op bij bijeenkomsten van Grijze Wolven en worden in Europa overwegend gerund door deze Turkse extreem-nationalisten. Daarbij blijft de bemoeienis van Grijze Wolven bij deze muziek niet. Ook diverse Grijze Wolven-muzikanten die andere muziekgenres beoefenen, nemen zowel teksten als muziek uit het mehter-genre op in hun repertoire. Zo zong het al in het vorige artikel genoemde TFN-kopstuk Abdullah Sari bij diverse gelegenheden de Plevne Marsi ('Pleven Mars'). (9) De Pleven Mars is onder meer opgenomen door Grup Ötüken en de zanger Arif Nazim. Met name de tekst van de mehter-mars Genç Osman ('Jonge Osman') is zeer populair bij de wolven-musici. Dergelijke artiesten die dit lied hebben opgenomen en uitgebracht, zijn onder meer Alperen, Grup Ergenekon, Ozan Ali, rapper Mehmet Borukcu, Arif Nazim en Ahmet Yilmaz. De zangers Arif Nazim (Siirlerle Mehter = 'De mehter in gedichten') en Ahmet Yilmaz hebben zelfs muziekdragers uitgebracht die aan de mehter-muziek zijn gewijd. Yilmaz deed dit met Grup Ötüken (Bizim Marslarimiz = 'Onze marsen') en Grup Ergenekon (Mehter-Ce = 'Op zijn Mehters'). Op dit laatste product staat een aangepaste tekstversie van één van de bekendste mehter-marsen Ceddin Deden ('Jouw voorouders, jouw grootvader'). Grup Ergenekon voegde aan de liedtekst nog een extra, laatste couplet toe met verheerlijking van de overleden MHP-leider Alparslan Türkes. Deze versie van de liedtekst van Ceddin Deden luidt als volgt:


Jouw voorouders, jouw grootvader

Jouw voorouders, jouw grootvader, jouw generatie, jouw vader,
De Turkse natie is altijd heldhaftig geweest
Jouw legers hebben al menig maal
Faam verworven over de hele wereld

Turkse natie, Turkse natie
Heb je vrijheid hartstochtelijk lief
Vervloek de vijanden van jouw vaderland
Laat ze zich smadelijk vernederd voelen

Opperbevelhebber Türkes, opperbevelhebber Türkes
Jij bent de gelijke van de Alparslan's
Het is mijn volk zwaar te moede
Red het, opperbevelhebber Türkes

Aankondiging van een bijeenkomst van een Arnhemse Grijze Wolven-organisatie in het Gelderse Oosterhout op 4 februari 2006. Uit informatie op de website van de Fatih Mehter Takimi uit Bielefeld blijkt dat dit orkest in Oosterhout optrad.
Oosterhout
Blind
Diverse mehter takimi's, vele met een extreem-nationalistische achtergrond, krijgen circa al tien jaar in Nederland ruim baan op diverse festivals en evenementen. In juni 2002 bezoekt de mehter takimi uit de Turkse stad Inegöl de Eindhovense binnenstad. Het bezoek van de militaire kapel vindt plaats in het kader van het gemeentelijke Actieplan Cultuurbereik. Het orkest dat juist historisch en ideologisch is verbonden met veldslagen, militaire veroveringen en verwoestingen, moet in Eindhoven uitgerekend de onderlinge relatie gaan versterken tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Maar het versterken van deze relaties staat in schril contrast met het militaire geweld van het Osmaanse regime.
Ook de gemeente Deventer lijkt niet te willen stilstaan bij de Osmaanse geschiedenis. In een antwoord op de brief van de ABTW laat zij weten dat het slechts om de culturele aspecten van de Osmaanse geschiedenis gaat. Daarmee wordt de geschiedenis van het rijk ontdaan van de politieke aspecten. Bij nationalistische Turken speelt de politieke inhoud van het Osmaanse Rijk wel degelijk een rol bij de waardering en de daaruit voortvloeiende programmering van de hedendaagse mehter-orkesten. De orkesten worden door Turkse nationalisten namelijk geassocieerd met het 'glorieuze' verleden van het Osmaanse Rijk. Bovendien staan ze voor hen voor het verlangen naar het herleven van een gouden tijd; onder meer omdat een dergelijke situatie aansluit bij hun superioriteitsdenken. Het is daarom niet vreemd om te constateren dat deze militaire orkesten graag geziene gasten zijn op politiek-culturele bijeenkomsten van (extreem-)nationalistische Turken.

Dit artikel is een herziene versie uit april 2007 van het gelijknamige artikel dat in 2005 werd gepubliceerd in de Alert!.

Noten:
1): De nieuwe site van de Berlin Mehter Takimi is www.mehtertakimi.de.
2): Ismet Binark, Die Mehter-Musik die Jahrhunderte hindurch, Cultura Turcica, jaargang 5-7, 1968-1970, p. 118.
3): Fatih 'de veroveraar' is de bijnaam van sultan Mehmet II (1432-1481), die in 1453 Constantinopel veroverde, het latere Istanbul.
4): zie www.mehter.biz.
5): 'Ideaal' verwijst naar de ideologie van de Grijze Wolven; het idealisme. Voor meer over deze ideologie zie: Wat wil de MHP?, www.xs4all.nl/~afa/comite/lakaf/h3.html.
6): De optredens van Fatih Mehter Takimi tijdens het Turkije Festival in Deventer in 2004 kregen van de organisatie in een evaluatieverslag enige kritiek. Niet vanwege de banden van dit orkest met de Turkse extreem-nationalistische beweging weliswaar, maar vanwege de beperkte uitstraling: "De Fatih Mehter Takimi was onmiskenbaar een belang-rijke drager van de eerste festivaldag en stond 's avonds op haar sterkst in de schouwburg. Overdag was echter al gebleken dat het hier toch een amateur-groep betreft met een aantal relatief jonge leden die niet de allure hebben van de rijpere mannen die in Turkije de professionele mehters bemannen. Het enige alternatief is echter inderdaad om een groep uit Turkije te laten komen. Per saldo is de aanwezigheid van de groep echter als zeer positief en centraal ervaren door zowel organisatie als publiek en pers." (uit het evaluatieverslag van Fatili Katik-Kirtan, projectmedewerkster Turkije Festival Deventer 2004, www.kunstcircuitdeventer.nl/share/cm%20projecten/turkije/VERSLAGTF3.doc)
7): ABTW, Protestbrief aan gemeente Deventer, d.d. 10 juni 2004.
8): Gemeente Deventer, Brief aan het bestuur van ABTW, d.d. 2 juli 2004.
9): Abdullah Sari zong de Plevne Marsi tijdens een bijeenkomst van de Turkse Federatie Nederland (TFN) op 5 april 1996 in het Bavohuis in Amsterdam-Oost en eind augustus 1996 tijdens een openlucht bijeenkomst van het Dordse Versad (TFN). De Plevne Marsi is ook bekend onder de namen Sani büyük Osman Pasa ('De roemruchte Pasja Osman') en Tuna Nehri ('De Donau').

Pleven mars
Hieronder twee tekstversies van de Pleven Mars (Plevne Marsi) en de tekst van Jonge Osman (Genç Osman). De Pleven Mars verwijst naar de belegering van de Noord-Bulgaarse stad Pleven tijdens de Russisch-Osmaanse oorlog van 1877-1878. De commandant van de Osmaanse troepen, Osman Pasja, wist zeer lang stand te houden tegen het Russische leger. Voor zijn taaie verzet kreeg Osman Pasja de eretitel gazi van sultan Abdul Hamid II. De tweede weergegeven versie 'De Donau' wijkt licht af van de eerste tekst. In 'De Donau' komt opvallenderwijs het begrip 'vaderland' voor. Mogelijk valt de huidige populariteit van deze liedtekst onder Grijze Wolven mede te verklaren uit zijn toepasbaarheid op de Koerdische kwestie voor Turkse nationalisten. Zij zien de Koerden immers als 'Turkse broeders' en de Koerdische Arbeiderspartij van Koerdistan (PKK) als 'volksverraders'.


Pleven Mars

De Donau zegt: Ik weiger te stromen,
Ik weiger mijn oevers te verwoesten
De roemruchte Pasja Osman zegt:
Ik weiger te vertrekken uit Pleven

Van zoiets kan toch geen sprake zijn
Hoe zouden broeders elkaar kunnen beschieten
Volksverraders dat jullie zijn
Hoe zou deze wereld toe kunnen vallen aan jullie

De vijand trok de Donau over
En controleerde de patrouilleposten
In de gelederen van Pasja Osman
Bulderden vijfduizend kanonnen tegelijkertijd

Ik sloeg mijn zwaard in een rots
en kliefde die geheel in tweeën
Vermaarde Pasja Osman,
nog duizenden jaren voor jou en je soldaten

Oorspronkelijke titel: Plevne Marsi. Vertaald uit het Turks.


De Donau

De Donau zegt: Ik weiger te stromen,
Ik weiger mijn oevers te verwoesten
De roemruchte Pasja Osman zegt:
Ik weiger te vertrekken uit Pleven

De vijand trok de Donau over
En controleerde de patrouilleposten
In de gelederen van Pasja Osman
Bulderden vijfduizend kanonnen tegelijkertijd

Ik sloeg mijn zwaard in een rots
en kliefde die geheel in tweeën
Roemruchte Pasja Osman,
nog duizenden jaren voor jou en je soldaten

Van zoiets kan toch geen sprake zijn
Hoe zou een zoon zijn vader kunnen beschieten
Landverraders dat jullie zijn
Hoe zou dit vaderland toe kunnen vallen aan jullie

Geen sprake van, geen sprake van
Een zoon kan zijn vader niet beschieten
Zolang we het leven nog niet laten
Komt dit vaderland niet aan jullie toe

Oorspronkelijke titel: Tuna Nehri. Vertaald uit het Turks.


Met de betiteling 'Jonge Osman' (Genç Osman) wordt verwezen naar een bekende militaire leider uit het Osmaanse leger. De schrijver van de liedtekst, de zeventiende eeuwse Osmaanse dichter Kayikçi Kul Mustafa, behandelt in de liedtekst het heldhaftige optreden van deze Genç Osman in 1630 tijdens de Osmaanse belegering van Bagdad (bron: Mehmet Fuat Köprülüzade, XVIInci asir sazsairlerinden Kayikçi Kul Mustafa ve Genç Osman hikayesi, Evkaf Matbaasi, 1930, pp. 42-43).


Jonge Osman

Wee wee, die Jonge Osman is maar een kleine jongen
Om zijn middel draagt hij een zijden gordel
Onder de soldaten is hij nummer één
Onder aanroeping van God baant Jonge Osman zich een weg

Wee wee, Bagdad is in rouw gedompeld
Niet iedere moeder baart zo'n dappere zoon,
Met gevaar voor eigen leven verschijnt daar de held
Onder aanroeping van God baant Jonge Osman zich een weg

Wee wee, Jonge Osman kreeg de poorten van Bagdad open
De vijand ging massaal voor hem op de loop
Met gevaar voor eigen leven vocht hij drie dagen aan een stuk
Onder aanroeping van God baant Jonge Osman zich een weg

Oorspronkelijke titel: Genç Osman. Vertaald uit het Turks. Deze tekstversie is afkomstig van de cassette Dizginleri Kopariyorum ('Ik breek de teugels') van rapper Mehmet Borukcu.

De Berlin Mehter Takimi tijdens een door de Turkse Culturele Vereniging Enschede (TFN-lid) georganiseerd optreden op het Hulsbeek (Oldenzaal) op 25 mei 2003. De kosten van dit optreden (3000 euro) werden grotendeels vergoed door de gemeente Enschede.
Oldenzaal

terug naar inhoud