Gedwongen onvruchtbaarheid, onvrijwillige sterilisatie praktijken in Tsjechië

Liefke Dolmans

Operatie of bevalling
Uit interviews met slachtoffers zien we een veel voorkomend patroon terug komen. Tijdens een operatie of bevalling in het ziekenhuis zijn vrouwen gedwongen een contract te tekenen, waarmee ze instemmen met een sterilisatie. Vaak zijn de vrouwen ongeschoold en hebben ze weinig weet van hetgeen zij ondertekenen. Ook hebben zij op het moment van een bevalling wel andere dingen aan hun hoofd.

"Tijdens de bevalling kreeg ik een papier onder mijn neus dat ik verplicht was te tekenen. Ik vroeg of mijn man erbij gehaald kon worden om hem het papier te laten lezen. Ik kon mij niet goed concentreren door de weeën. De dokter zij dat dat niet kon, ik moest nu tekenen anders zou ik dood gaan. Toen ik bijkwam kon ik nooit meer kinderen krijgen."

Bedreigingen en ongeduld
In een onlangs verschenen rapport van het European Roma Right Centre (ERRC) kwamen bovendien situaties voor waarbij vrouwen helemaal niets werd gevraagd of werd uitgelegd over een sterilisatie. Na de operatie kwamen zij erachter dat zij nog een tweede 'behandeling' hadden ondergaan. Sommige vrouwen vertelden dat officiële overheidsinstanties gedreigd hadden om hun uitkering te verlagen als zij zich niet lieten 'behandelen'. Veel artsen hebben volgens het ERRC moeite de kloof tussen hen en Roma te overbruggen. Ze hebben weinig geduld en wil om uit te leggen wat de vrouwen staat te gebeuren. Artsen schuiven om die reden op de meest onwaarschijnlijke momenten vrouwen een contract onder de neus. De vrouwen tekenen deze contracten om niet verder lastig gevallen te worden tijdens de bevalling.

Proces
De afgelopen vijftien jaar zijn minstens 67 Tsjechische vrouwen ongeïnformeerd en ongevraagd onvruchtbaar gemaakt, hetgeen de Tsjechische regering oogluikend heeft toegestaan. Een deel van deze vrouwen is bezig met een proces tegen de Tsjechische overheid. Van het merendeel van de onvrijwillig gesteriliseerde vrouwen is niet bekend wat hen precies is overkomen. Voor deze groep is het te risicovol om in het openbaar aan te geven dat zij gesteriliseerd zijn. Hoe groot deze groep is, is onbekend. Het overgrote deel van de vrouwen waarvan bekend is dat zij gesteriliseerd zijn, hebben een Roma-achtergrond. Artsen vragen zich vaak niet af of deze groep vrouwen al kinderen heeft en of vrouwen nog een kinderwens hebben voordat zij een vrouw steriliseren.

Verstoting
Binnen Roma-gemeenschappen is het leven voor onvruchtbare vrouwen zwaarder dan voor vrouwen met kinderen. Vrouwen die voor een huwelijk gesteriliseerd worden, lukt het vaak niet om nog een huwelijkskandidaat te vinden. Soms scheiden mannen van deze vrouwen omdat zij (zonder toestemming) onvruchtbaar zijn geworden. De gemeenschap ervaart ongetrouwde vrouwen als een schande. Dreigende verstoting uit de gemeenschap is een reële angst van veel onvrijwillig gesteriliseerde Roma-vrouwen. Angst voor de reacties van de buitenwereld zorgen ervoor dat slechts weinig vrouwen met hun verhaal naar buiten toe durven te treden.

Een van de eerste vrouwen die de Tsjechische overheid aangeklaagd heeft voor het onvrijwillig weghalen van haar baarmoeder is Helena Ferencikova. In onderstaand citaat valt te lezen hoe belangrijk het is dat de stilte waarin deze vrouwen leven doorbroken wordt.

"We want public recognition by the Czech government of our suffering. We are owed legal remedy because our fundamental rights have been systemically violated by Czech doctors and other officials. We have decided that we will not be silent anymore." (Helena Ferencikova)

Zweden
Sterilisatie praktijken komen helaas niet alleen in Tsjechië voor. Er zijn aanwijzingen dat ook in Hongarije Roma-vrouwen onvrijwillig worden gesteriliseerd. Ook Noord-Europa heeft geen schone handen als het om gedwongen sterilisaties gaat. In Denemarken, Zweden en Noorwegen zijn in de periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog op massale schaal 'minderwaardige' Scandinaviërs gesteriliseerd. In Zweden bleven deze praktijken zelfs tot eind jaren zeventig van de vorige eeuw bestaan. De Zweedse overheid liet in deze periode naar schatting 60.000 vrouwen steriliseren. Uit onderzoek van de journalist Maciej Zaremba blijkt dat het onder druk onvruchtbaar maken van "minderwaardige" Zweden in 1946 zijn hoogtepunt bereikte. Ook in Zweden gaven de vrouwen aan dat zij toestemming gegeven hadden voor de sterilisatie. Tegelijkertijd gaven de vrouwen ook aan dat zij zich door artsen en overheidsinstanties gedwongen voelden toestemming te geven voor de sterilisatie.

Arm en leerachterstanden
De slachtoffers hadden veelal angst dat de overheid hun kinderen bij hen weg zouden halen als zij zich niet zouden laten steriliseren. De vrouwen in Zweden hadden, net als de vrouwen in Tsjechië, veelal leermoeilijkheden en meestal kwamen ze uit arme gezinnen. Vaak hadden de vrouwen een donkere huid en donker haar in plaats van blond haar met blauwe ogen. De Zweedse minister van Sociale Zaken Wallström noemt de gebeurtenissen achteraf barbaars en zegt zich sterk te maken voor schadeloosstelling.

Maakbare samenleving?
Bij deze verschrikkelijke praktijken valt het op dat de slachtoffers van onvrijwillige sterilisaties door overheidsinstanties in de meeste gevallen arm en ongeschoold zijn. Vaak ontstaan deze verschrikkelijke ingrepen uit het idee dat een samenleving maakbaar is. Criminaliteit, asociaal gedrag, een lage intelligentie en ziektes zouden zogenaamd erfelijk zijn, hetgeen bepaalde overheidsinstellingen 'uitgeroeid' willen zien. De sterilisatie experimenten tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn hier onder andere het bittere resultaat van. Voor de Roma-vrouwen in Tsjechië die beroofd zijn van het recht op een eigen leven, is het hard nodig dat deze mensonwaardige praktijken zo snel mogelijk door de overheid aan de kaak worden gesteld om er definitief een einde aan te maken.

Liefke Dolmans is Student Algemene sociale wetenschappen

Dank aan Andrea Anca-Strauss voor de mooie foto bij zo'n treurig onderwerp. Meer lezen: www.errc.org.