De dood van MHP-leider Türkes


Op 4 april 1997 rond 22.30 uur verspreidde de Turkse tv-zender Kanal D het bericht dat Alparslan Türkes in kritieke toestand was opgenomen in het ziekenhuis. In dezelfde nacht verzamelden duizenden Grijze Wolven zich voor het ziekenhuis in Bayindir in Ankara om hun leider de laatste eer te bewijzen. Veel van zijn aanhangers knielden in gebed voor het ziekenhuis.
Het nieuws van de dood van de tachtigjarige Türkes, die stierf aan een zwak hart, werd pas na het instellen van landelijke veiligheidsmaatregelen na een viereneenhalfurige vertraging officieel bekend gemaakt. Na de bekendmaking van het nieuws brak de mensenmenigte in tranen uit en riep in koor: "leiders sterven niet". De dood van Türkes zorgde niet alleen bij Grijze Wolven en MHP-aanhangers voor treurnis. De complete politieke elite deelde in het verdriet, van sociaal-democraten, de Turkse werkgeversorganisatie, en vakbonden tot en met het islamistische kamp.

De islamistische-nationalistische minister-president Necmettin Erbakan benadrukte dat Türkes de jongste geschiedenis van Turkije beslissend heeft beïnvloed en "tot aan zijn dood zeer richtinggevend is geweest voor het politieke leven in Turkije. Hij heeft met zijn trouwe diensten steeds grote lof verdiend". De leider van de DSP, Bülent Ecevit, bracht met de volgende woorden zijn droefheid tot uitdrukking: "hoewel er tussen ons enige verschillen bestonden, waren er ook grote overeenkomsten tussen ons: de liefde voor het volk, het kemalisme en het laïzisme." De voorzitter van de sociaal-democratische Republikeinse Volkspartij (CHP), Deniz Baykal: "We treuren om het verlies van een groot politicus." Bayram Meral, voorzitter van de vakbond TÜRK-IS: "We treuren om een groot politicus, die grote daden heeft verricht voor zijn ideologie." President Süleyman Demirel sprak van een "groot verlies voor het politieke leven", en vice-premier en minister van buitenlandse zaken Tansu Çiller was van mening: "Türkes was een historische persoonlijkheid. In onze democratische geschiedenis nam hij een bijzondere plaats in. Ik stond altijd op zeer goede voet met hem." De voormalige chef van de contra-guerilla en minister van binnenlandse zaken Mehmet Agar zei: "Turkije heeft een prachtige politieke persoonlijkheid verloren. Hij was een mens die noodzakelijk was voor het land. Hij heeft duizenden waardevolle politici voortgebracht." De nieuwe minister van binnenlandse zaken en 'moeder van de Grijze Wolven', Meral Aksener, zag het precies zo: "Ik ben diep getroffen door de dood van de MHP-voorzitter Alparslan Türkes, die een symboolfunctie heeft voor het politieke leven van Turkije. Zijn verdiensten voor de Turkse Republiek zullen door ons volk niet worden vergeten. Hij was voor de staat een prachtige persoonlijkheid." Ex-politiechef Kemal Yazicioglu stelde nadrukkelijk: "Mijn leider! Ik heb alles van jouw geleerd." Met deze en gelijksoortige bewoordingen werd gerouwd om een fascist op wiens conto ettelijke aanslagen en moorden staan.

Op 8 april 1997 namen in de koude sneeuw van Ankara alle parlementariërs en ministers voor het gebouw van het Turkse parlement een minuut stilte in acht Türkes de laatste eer te bewijzen. 'Hoewel Türkes en zijn partij er niet in slaagden de kiesdrempel van 10% te overwinnen om zo in het parlement te kunnen komen, was hij desondanks altijd een trouwe bondgenoot geweest', was de strekking van de gesprekken onder elkaar. Ook de Nationale Veiligheidsraad (MGK), met voorop haar stafchef generaal Hakki Karadayi, was aanwezig bij deze laatste herdenkingsceremonie. Aan de staatsbegrafenis van Türkes namen circa 500.000 mensen deel. De Grijze Wolven hadden wereldwijd opgeroepen om deel te nemen aan de begrafenis. In heel Duitsland charterde de Turkse Federatie vluchten naar Ankara.
Zoals blijkt uit de uitlatingen van de politiek en het justitieel apparaat, was Türkes een zeer populaire politicus. Een politicus die in zijn meer dan vijfendertigjarige carrière de politiek in Turkije sterk beïnvloedde. Samen met Demirel en Ecevit vormde hij een driemanschap, dat verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van de 'moderne' politiek in Turkije. Bij zijn dood treurt in feite iedereen om een fascist, maar men presenteert hem als een grote held en politicus.
Nationalistische, maar ook gerenommeerde kemalistische kranten berichtten dagenlang over de 'treurige' gebeurtenis en bevestigden daarmee dat Türkes en de MHP in de jaren negentig van imago waren veranderd.

De controverses na de dood van Türkes
De dood van Türkes deed de vraag rijzen wie de nieuwe Basbug (Opperwolf) zou kunnen worden. Men besloot dat niemand behalve Alparslan Türkes als Opperwolf zou kunnen worden betiteld. Kort na de dood van Türkes braken al ruzies en machtsstrijd uit om de nieuwe leiderspost. De partijraad wees uiteindelijk de zoon van Alparslan Türkes, Tugrul Türkes, aan als tijdelijke leider van de MHP. Dat betekende echter niet het einde van de machtsstrijd. De volgende slag zou worden gevoerd op het buitengewone partijcongres van de MHP. In de periode voorafgaand aan het congres waren er nog een groot aantal personen, waaronder de ex-minister van binnenlandse zaken Mehmet Agar, de zoon van Tugrul Türkes, zijn vrouw Seval Türkes, de bekende maffia-leiders Ibrahim Çiftçi en Ramiz Ongun, die zich presenteerden als kandidaten voor de vakante leiderspost. Het aantal kandidaten slonk echter aanzienlijk naarmate het partijcongres naderde.
In het weekend van 17 en 18 mei 1997 vond het buitengewone congres plaats. Op dat moment waren alleen nog Tugrul Türkes, Devlet Bahçeli, Muharrem Semsek, Enis Öksüz en Ibrahim Çiftçi kandidaat voor het voorzitterschap. Onder zware veiligheidsmaatregelen van de politie en Grijze Wolven kwam het congres in Ankara bijeen. Met nationalistische leuzen en spandoeken bewees het MHP-congres Türkes zijn laatste dienst. Zijn stoel was met bloemen en een groot portret opgesierd. De stoel bleef verder leeg. In alle toespraken en uitlatingen werd de MHP voorgesteld als partij van de verandering en de vooruitgang.
Op het MHP-congres ontstond een machtsstrijd tussen de kandidaten. Omdat de eerste stemronde geen winnaar opleverde, moest er een tweede stemronde worden gehouden. Tot dan toe werd Tugrul Türkes als favoriet gezien voor de overwinning. Toen echter alle andere kandidaten zich uitspraken tegen Tugrul Türkes, en Devlet Bahçeli als enige tegenkandidaat stelden, veroorzaakte dit onder de gedelegeerden en de ordedienst van de Grijze Wolven grote onrust. De voorzitter van de MHP-jeugdorganisatie Ülkücü Gençlik (Idealistische Jeugd), Azmi Karamahmutoglu, riep vanaf het spreekgestoelte op tot "protest tegen dit complot". Daarna vielen diverse Grijze Wolven elkaar aan met wapens en knuppels. Er vielen zelfs schoten.
In de media werd deze richtingenstrijd gepresenteerd als een conflict tussen de hervormingsgezinden, die door Türkes werden geleid, en de hardliners, waartoe de overige kandidaten zouden behoren. Men kan echter niet spreken over een politiek-ideologische controverse, omdat alle kandidaten dezelfde praktische en ideologische doelstelling nastreven.
Het conflict om de nieuwe leiderspost werd op het vijfde buitengewone partijcongres van de MHP op 23 oktober 1997 beslecht. Ondanks herhaaldelijke bezwaren en protesten van Tugrul Türkes, slaagde Devlet Bahçeli erin om zich op te werken tot nieuwe voorzitter. Vervolgens probeerde Tugrul Türkes de jeugdorganisatie van de MHP voor zijn zaak te winnen; hij werd echter snel geconfronteerd met dreigementen van de andere vleugel.
Türkes was niet bereid om zich te onderwerpen aan de Bahçeli-vleugel. Hij stapte uiteindelijk uit de MHP en richtte samen met andere verstoten MHP-kaders de Aydinlik Türkiye Partisi (Partij van Verlicht Turkije - ATP) (*) op. De ATP deed niet mee aan de verkiezingen van 17 april 1999. Ze achtte het noodzakelijk om - ten behoeve van de eenheid van de Grijze Wolven - de MHP te ondersteunen.

Noot:
(*): De ATP werd op 27 november 1998 opgericht. Ze beschikt over een website: www.atp.org.tr.

Uit: F. Aslan, K. Bozay, Graue Wölfe heulen wieder, Türkische Faschisten und ihre Vernetzung in der BRD, 2e druk, 2000, pp. 91-94. Het betreft een bewerkte vertaling.