5.4.1 Turks nationalisme en islam


5.4 De Turks-islamitische synthese in Nederland

5.4.1 Turks nationalisme en islam

Turks nationalisme is een politieke stroming die in een studie over de islam in Nederland geen uitvoerige behandeling behoeft. Turkse nationalistische organisaties in Nederland hebben zich echter nadrukkelijk beziggehouden met religieuze activiteiten en spelen daarom een rol in de institutionalisering van de islam in Nederland. In de paragraaf over de Diyanet-moskeeën in Nederland heb ik er al op gewezen dat de daar verkondigde ideologie een verbinding van religieuze en (Turks) nationale elementen bevat (zie p. 111). Deze verbinding komt bij verschillende Turkse groeperingen voor, waarbij de nadruk op het nationale en het religieuze element kan variëren.
De verbinding van Turks nationalisme en islam is in Turkije op krachtige wijze gestimuleerd door de Club van Intellectuelen (Aydınlar Ocağı, zie p.79), een organisatie die in 1970 werd opgericht in reactie op linkse studentenopstanden in 1968, met het doel islamitische en nationalistische groeperingen dichter bij elkaar te brengen. Volgens aanhangers van de Turks-islamitische synthese hingen de Turken reeds ver vóór de komst van de islam een monotheïstische religie aan. Als geen ander volk zouden ze de islam hebben geaccepteerd. De hoogstaande Turks-islamitische beschaving zou zowel voor de Turkse volkeren als voor de hele islamitische wereld een grote zegen zijn geweest. De islam wordt daarbij gezien als een metasysteem dat de identiteit van een volk niet ontkent of verdringt, maar deze bevestigt, richting geeft en verder ontwikkelt. Men zet zich daarom af tegen bewegingen, die juist de cultuurverschillen tussen de islamitische volkeren ondergeschikt maken aan het gemeenschappelijke geloof. (117) Op deze wijze wordt een islamitische legitimatie gevonden voor Turks nationalisme en panturkisme. Zowel de ultra-nationalistische MHP (Milliyetçi Hareket Partisi) van Alparslan Türkeş als de AP (Adalet Partisi) van Süleyman Demirel maakten gebruik van het gedachtengoed van de Club van Intellectuelen.
De MHP, die in de jaren zestig en zeventig berucht is geworden vanwege terreurdaden door zijn meest strijdbare aanhangers ("Grijze Wolven"), trachtte onder de Turkse immigranten in West-Europa een organisatie op te bouwen en hen te verenigen in Turkse culturele verenigingen en moskeeverenigingen. Deze opbouw werd ernstig bemoeilijkt door de weerstand van linkse organisaties, die vergaderingen van de Grijze Wolven onmogelijk trachtten te maken, omdat dergelijke vergaderingen als versterking van het fascisme werden gezien. Toch kwam het zowel op Westeuropees niveau als in Nederland tot federatievorming van nationalistische Turkse verenigingen: op 18 juni 1978 werd de Avrupa Demokratik Ülkücü Türk Dernekleri Federasyonu (ADÜTDF, Federatie van Democratische Idealistische Turkse Verenigingen in Europa) opgericht; in Nederland fungeerde de Idealistische Turkse Werknemers Vereniging (Ülkücü Türk İşçileri Derneği, ÜTİD) (118) als overkoepelend verband. Beide federaties worden als verlengstuk van de MHP beschouwd, en inderdaad kunnen er zowel overeenkomsten in ideologie als regelmatige contacten worden aangetoond. (119)

5.4.2 De Federatie van Turkse Verenigingen In Nederland

De jaren tachtig brachten enkele verschuivingen in het kamp van de Turkse "idealisten" in West-Europa. De belangrijkste was, dat een deel van hen zich geleidelijk distantieerde van Türkeş en zijn partij, de MHP. De partij zelf werd, zoals de overige politieke partijen in Turkije, na de staatsgreep van 12 september 1980 ontbonden en Türkeş werd geruime tijd gevangen gezet.
In Nederland leidde de ÜTİD een kwijnend bestaan en werd tenslotte, begin 1983, ontbonden. Inmiddels was een nieuw overkoepelend verband van Turkse organisaties ontstaan, de Federatie van Turkse Verenigingen in Nederland (Hollanda Türk Dernekleri Federasyonu, HTDF). Deze continueerde in zekere zin de ÜTİD - enkele van de bestuursleden waren voorheen in de idealistenfederatie actief - maar was breder samengesteld. Deze federatie stelde zich ten doel, het introduceren en verspreiden van de Turks-islamitische cultuur in Nederland, het verenigen van de in Nederland opgerichte islamitische, nationale, sociale, culturele, sportieve en folkloristische verenigingen van allerlei soort. Tevens wilde men de betrekkingen tussen Turkse arbeiders en Nederlanders verbeteren. (120) De Federatie gaf een eigen maandblad uit (Alınteri), waarin de problematiek van de Turkse minderheid in Nederland centraal stond. Men wist 34 plaatselijke organisaties aan zich te binden, waaronder enige moskeeverenigingen. (121) De Federatie organiseerde enkele religieuze activiteiten, waaronder koranrecietwedstrijden. Met de TICF werden vriendschappelijke betrekkingen onderhouden. Naar buiten toe benadrukte men de afwezigheid van banden met politieke partijen in Turkije.
Toen in 1980 Türkeş weer actief werd in de Turkse politiek, deden zijn aanhangers echter - met steun van de in West-Duitsland gevestigde ADÜTDF - een poging de HTDF over te nemen en de Federatie te binden aan de nieuwe partij van Türkeş, de Milliyetçi Çalıºma Partisi (MÇP). Sympathisanten van Türkeş verstoorden de vierde Algemene Vergadering van de HTDF op 16 november 1986, waardoor een geplande bestuursverkiezing geen doorgang kon vinden. Enkele maanden later bleek het HTDF-bestuur zich te hebben teruggetrokken. (122) Onder een nieuw bestuur, dat begin 1987 aantrad, werd de HTDF een nauw aan de MÇP gelieerde organisatie. Dit valt af te leiden uit de verspreiding vanuit het HTDF centrum in Rotterdam van geschriften van Alparslan Türkeş en uit de betrokkenheid van de organisatie bij de jaarvergaderingen van de ADÜTDF, tijdens welke vanaf 1987 Türkeş de belangrijkste spreker was. (123) In toespraken tijdens deze bijeenkomsten wordt de Turks-islamitische synthese behandeld als de officiële ideologie van de aangesloten organisaties.

In de geschiedenis van de HTDF dienen daarom twee fasen te worden onderscheiden: vanaf de oprichting tot 6 november 1986, en vanaf die datum tot heden. In de eerste fase is het een federatie van Turkse organisaties, waarin aanhangers van Türkeş ("Grijze Wolven") participeren, maar niet domineren; in de tweede fase is de Türkeş-aanhang wel dominant.

5.4.3 De Turks-Islamitische Stichting Nederland

Voormalige bestuurders van de HTDF, die door de ontwikkelingen van november 1986 buiten spel waren komen te staan, richtten op 21 oktober 1988 de Stichting voor Turks-Islamitische Cultuur, Onderwijs en Publicaties op, afgekort de Turks-Islamitische Stichting Nederland (TISN). Deze organisatie kan worden beschouwd als een afsplitsing van de HTDF, die zich nadrukkelijk distantieert van Türkeş en zijn partij.
Ook in West-Duitsland leidde de terugkeer van Türkeş als politiek leider tot een splitsing onder de voormalige "idealisten". In het najaar van 1987 splitste ongeveer de helft van de lidorganisaties van de ADÜTDF zich af onder leiding van ex-voorzitter Musa Serdar Çelebi, om de Türk İslam Kültür Dernekleri Birliği, (TİKDB, Unie van Turks-Islamitische Culturele Verenigingen) op te richten. (125) Sindsdien zien we ook daar enerzijds een organisatie die nauw en openlijk met de MÇP samenwerkt, en anderzijds een afsplitsing die nadrukkelijk ontkent een verlengstuk van een politieke partij te zijn. De TİKDB ziet evenals de ADÜTDF de Turkse en islamitische identiteit onlosmakelijk met elkaar verbonden, maar legt meer nadruk op de islamitische component.
In ons land heeft de Turks-Islamitische Stichting Nederland zich nog weinig geprofileerd, maar woordvoerders van deze organisatie verklaarden tegenover mij dat zij de bovengenoemde TİKDB in Duitsland als zusterorganisatie beschouwden, met wie zij samenwerkten. Men mag daarom aannemen dat de TISN een vergelijkbare verbinding tussen Turkse en islamitische identiteit voorstaat.
De doelstelling van de TISN behelsde aanvankelijk niet zozeer het coördineren of verenigen van plaatselijke organisaties, maar het verbeteren van de positie van etnische minderheden in het onderwijs en op de arbeidsmarkt door diverse cursussen en projecten. Daarnaast wilde men de Nederlandse samenleving voorlichten over de Turkse cultuur en de islam. (126) In de eerste twee jaar van zijn bestaan heeft de stichting zich vooral toegelegd op de ontwikkeling van een drukkerij, met een eigen zetsysteem, voor het Turkse alfabet. Het is de bedoeling om hiermee zowel periodieken van islamitische organisaties als boeken te gaan publiceren. Daarnaast hield men conferenties over actuele onderwerpen (o.m. de Golfcrisis), organiseerde men computercursussen en hield men zich bezig met thema's als het visumbeleid van Westeuropese landen, het afkopen van de militaire dienstplicht in Turkije etc. (127) Nadat een zevental plaatselijke organisaties (Turkse Culturele Centra) het lidmaatschap hadden aangevraagd, werd in het najaar van 1990 besloten de organisatiestructuur van de TISN zodanig te wijzigen dat dit mogelijk werd. Daardoor is de TISN een overkoepelend verband van Turk-islamitische organisaties geworden, met vooralsnog zeven lidorganisaties.

117): Arvasi, Türk-İslam Ülküsü, I, 1980, p. 83-84.
118): Opgericht 25 januari 1977, ontbonden 1 februari 1983. Bron: Kamer van Koophandel Rotterdam.
119): Voor een uitvoerige beschrijving van deze ontwikkelingen in de jaren zeventig verwijs ik naar: De Grijze wolf.., 1980.
120): Statuten HTDF, artikel 2.
121): Vgl. Doomernik, Turkse moskeeën.., 1991, p.54-56, die de hier behandelde organisaties m.i. te gemakkelijk "fascistisch" noemt en beweert dat "de Turkse fascisten in Europa voornamelijk rond moskeeën zijn georganiseerd". Die uitspraak is wat betreft de Nederlandse situatie onjuist.
122): İlke, 2 dec 1986, 28 jan 1987 en 26 feb 1987.
123): In 1988 weigerde de Duitse overheid hem een inreisvisum, zodat de 11e jaarvergadering van de ADÜTDF het moest doen met een opgenomen toespraak van de leider, en met de vice-voorzitter en de algemeen secretaris van de MÇP (Türkische Pressespiegel, 5 juli 1988). De Jaarvergaderingen van 1989 en 1990 werden in België gehouden (Türkische Pressespiegel, 19 juni 1989 en Tercüman, 5 juni 1990). 124): Niet te verwarren met de Turks Islamitische Stichting Nederland te 's-Gravenhage, opgericht 17 mei 1989, een lidorganisatie van de bovengenoemde HTDF.
125): Zie Binswanger-Sipahioglu, Türkisch-islamische Vereine.., 1988, p.70-71.
126): Statuten TISN, artikel 2 en 3.
127): TISN, Jaarverslag 1989/90.

Uit: Landman, Nico, Van mat tot minaret, De institutionalisering van de islam in Nederland, VU Uitgeverij, 1992, pp. 113-117