De jeugd en de pan-Turkistische massa-propaganda in Turkije


In de komende nummers van Alert! zal een serie artikelen worden geplaatst over historische achtergronden uit grofweg de eerste helft van de vorige eeuw van de huidige extreem-nationalistische en pan-Turkistische beweging in Turkije. In Alert! is door de jaren heen aandacht besteed aan meer actuele ontwikkelingen rond deze bewegingen en enige historische verdieping is daarom op zijn plaats. In deze serie korte artikelen zullen de Turkse Unie van Idealen en Cultuur, nationaal-socialisme in de ideologie van Grijze Wolven en de schrijver en ideoloog Nihal Atsiz aan bod komen. Ditmaal zullen we iets dieper ingaan op de pan-Turkistische propaganda in de jaren dertig in veertig van de vorige eeuw in Turkije.

[...] In Turkije waren bepaalde jongerenorganisaties betrokken bij 'luidruchtige' en grootschalige bewegingen, die door enkele politici met minder verantwoordelijkheidsbesef in bescherming werden genomen. Radicalisme, fascisme, nationalisme, grootheidswaanzin, de romantische passie voor de prehistorische Turkse symbolen van de grijze wolf of van leiders als Attila of Djengiz Khan - werden propagandistisch benut. Deze onverantwoordelijke, extreme groeperingen werden mogelijkerwijs door de Turkse regering getolereerd om ze in te kunnen zetten voor de ideologische voorbereiding van de Turkse jeugd op een oorlog met sovjet-Rusland, of ten behoeve van een eventuele mobilisatie van het Turkse leger voor politieke of militaire doeleinden in de Oost-Turkse wereld. Deze gebeurtenissen hebben het pan-Turkisme in de democratische wereld algemeen in diskrediet gebracht, in Turkije was dit ten dele het geval.
Eén van de eerste organisaties met een pan-Turkistisch karakter, die ontstond na het uitbreken van de Duits-Sovjetische oorlog, werd opgericht door Zeki Velidi Togan. Hij probeerde destijds toestemming te verkrijgen om naar Duitsland te gaan. Toen dit in 1937 werd afgewezen, richtte Togan een geheim genootschap op. De doelen van deze organisatie waren het verenigen van de Turken van de rest van Azië met Turkije om een Turkse staat te creëren en, zodra als de overwinning van Duitsland vast zou staan, het omverwerpen van de Turkse regering door een snelle, niet bloedige coup. De regering zou dan moeten worden vervangen door een nationalistische regering die een pan-turanistisch (pan-Turkistisch) en raciaal beleid zou implementeren. Om dit doel te bereiken was de organisatie van plan mee te helpen bij het organiseren van de zich in Duitse handen bevindende krijgsgevangenen van Turkse afkomst en in Turkije propaganda te maken voor de idealen van de organisatie. (1)
De plaatsvervanger van Togan, Reha Oguz Türkkan, die later een eigen geheim genootschap oprichtte, zou als student in de periode 1936-1937 pan-turanistische ideeën hebben verbreid. (2) Türkkan begon zijn openbare activiteiten met het publiceren van het blad Bozkurt (Grijze wolf) in 1939. De reden die hij had om juist dit medium te gebruiken in plaats van een krant wordt duidelijk uit zijn artikel in Middle Eastern Affairs over de Turkse pers:

De strenge controle van kranten door de autoriteiten, met name na 1934-1935, ondermijnde hun vitaliteit en minimaliseerde hun politieke invloed. Tijdschriften daarentegen waren in staat om zich vrijer uit te drukken. Iedere groepering kon een tijdschrift uitbrengen aangezien de financiële investering niet groot was. Als de uitgave vanwege de een of andere reden werd verboden, dan was het niet al te moeilijk om opnieuw te beginnen met een nieuw week- of maandblad. (3)

In een artikel in Bozkurt met de titel 'De geloofsbelijdenis van de Grijze Wolf' wordt het extremistische standpunt van deze groepering van de beweging duidelijk tot uitdrukking gebracht:

Wie zijn we? We zijn Grijze Wolven (Bozkurtcus): Wat is onze ideologie? Het Turkisme van de Grijze Wolf (Bozkurt). Wat is het geloof van de Bozkurtcus? Zij geloven dat het Turkse ras en de Turkse natie superieur zijn ten opzichte van ieder ander ras en natie. Wat is de bron van deze superioriteit? Het Turkse bloed. Is de Turk superieur van geboorte? De Turk is superieur van geboorte. De Turk ontvangt zijn intelligentie, zijn dapperheid, zijn militaire genius en zijn capaciteiten en gaven van zijn bloed... Zijn Bozkurtcus pan-Turkisten? Ja! Het is het heilige doel van de Bozkurt-Turkisten om de Turkse natie tot een natie van 65 miljoen te zien worden. Welke rechtvaardiging heb je daarvoor? Bozkurtcus hebben lang geleden hun principe in deze kwestie luid verkondigd: "Recht wordt niet gegeven, maar wordt toegeëigend". Oorlog? Ja oorlog, indien het noodzakelijk is! De oorlog is de grote en gezegende natuurwet... We zijn de kleinkinderen van strijders. De Bozkurtcus geloven dat oorlog, militarisme en heroïsme tot op het hoogste niveau van verering moeten worden gebracht. (4)

Cover Bozkurt. Tekst bovenaan: 'Boven ieder ras het Turkse ras!'
  cover bozkurt  
Toen Bozkurt werd verboden, promootte Türkkan een vereniging met de naam Kitap sevenler Kurumu (Vereniging van Boekenliefhebbers). Türkkan bevestigde dat deze vereniging, onder de dekmantel van het bedrijven van onschuldige culturele 'verlichting', ten doel had om: "raciale en pan-turanistische propaganda te verspreiden", en het leggen van een basis voor het geheime genootschap Gürem. Türkkan richtte deze organisatie later op. In 1941 werd toestemming verkregen om Bozkurt opnieuw uit te geven. Het blad trok spoedig de aandacht van sovjet-vertegenwoordigers in Turkije. Beweerd wordt dat ze lange passages van artikelen uit het blad naar Moskou zouden hebben getelegrafeerd. Bozkurt werd tenslotte in 1942 beëindigd en werd in 1942 opgevolgd door Gökbörü (Hemelswolf, 1942-1943) en Özleyis (Verlangen, 1946-1948). Beide bladen werden door dezelfde uitgever uitgebracht en hadden een identiek beleid. (5) In verhulde termen verklaarde Türkkan zijn doelen in een boek van zijn hand:

De dynamische Turkse groep, bestaande uit twintig miljoen in Turkije en 100 miljoen in het Noorden en Oosten, kan niet lang worden ingetoomd. Als Turkisme en Turkije zouden moeten blijven bestaan, dan moeten zij zich zonder tijd te verliezen verenigen en een Turkse natie van 60 miljoen vormen... Turkisten kunnen niet onverschillig blijven bij het zien van de volledige vernietiging van het Turkisme, inclusief Turkije, binnen honderd jaar. Wat zou er moeten gebeuren? Als de politieke en historische omstandigheden ons niet snel oplossingen aan de hand kunnen doen, dan moeten we de problemen van Turkije eerst oplossen. We moeten sterker worden, en we moeten ons in het Land van de Turkse Unie spoeden. Tenslotte, in de nabije toekomst, moeten we in actie komen om het Turkisme te ontwikkelen en een unie vormen. Misschien morgen, misschien zelfs eerder dan morgen. (6)

De stroming die Türkkan aanvoerde, is door hem omschreven als een richting die een politieke filosofie behelst die "een vorm van raciaal denken bevat maar die afwijkt van de nazi-soort, anti-fascisme (het eerste blad werd verboden vanwege een fel anti-Duits redactioneel), anti-communisme, een gematigde vorm van socialisme, en een mix van niet-religieus Turks traditionalisme en reformisme". (7)

Cover 'Orhun' uit 1934
  cover Orhun  
Een derde rivaliserende groepering van pan-Turkisten werd geleid door de politieke veteraan, Riza Nur, een dichter, schrijver en journalist, die in 1942 stierf. Vanaf zijn dood werd de groep geleid door Nihal Atsiz, een middelbare schoolonderwijzer, die in 1944 werd beschuldigd van het verbreiden van raciale en pan-turanistische ideeën onder zijn leerlingen. (8) Deze kring publiceerde diverse tijdschriften, waaronder Tanridag (Heilige Berg) in 1942-1943, Atsiz in 1931-1933, en Orhun in 1934 en opnieuw in 1942-1943. Haar politieke filosofie is door Türkkan omschreven als "racistisch, pan-Turkistisch, anti-communistisch, en anti-kemalistisch, met fascistische tendensen". (9) Nihal Atsiz legde nadruk op de vereiste dat de Turken werden gezuiverd van alle niet-Turkse elementen en dat alleen Turken van 'reine' afkomst officiële posten konden bekleden. (10) Atsiz' haardracht was een exacte kopie van het kapsel van Hitler, hij had een kleurrijk uniform, die hij voor zichzelf en zijn aanhangers had laten ontwerpen, en hij hield ervan om zich in krijgshaftige poses te laten fotograferen. Atsiz' gedrag schijnt sinds zijn studententijd aan de Militaire Academie, waar hij vanaf werd gestuurd wegens gebrek aan discipline, turbulent te zijn gebleven.

Gökalp in Diyarbakir (foto: Çinaralti)
  Ziya Gokalp  
Een vierde splintergroep had als spreekbuis de bladen Çinaralti (Onder de plataan, 1941-1945) en Türk Yurdu. Deze groep kenmerkte zich door nostalgie voor het verleden en een vastberaden vijandigheid voor de moderne transformatie van de natie. Çinaralti werd uitgegeven door Orhan Seyfi (Orhon) en Yusuf Ziya (Ortaç), beiden aanhangers van Ziya Gökalp. Türk Yurdu werd in 1921 opgericht, haar uitgave werd enige tijd gestaakt, maar het blad kwam onder leiding van Hasan Ferit Cansever opnieuw uit in 1942. (11)
De richting en politiek van deze splintergroepen waren overigens niet scherp omlijnd: hun leden en ideeën veranderden onophoudelijk en doorgaans zonder enige aankondiging. Daarom is het onmogelijk om ze te plaatsen in aparte en duidelijk begrensde groepen en stromingen. (12)

Noten:
1): Alexander Henderson, 'The Pan-Turanian Myth in Turkey Today', Asiatic Review, nummer 145, januari 1945, p. 88.
2): Türkkan leeft nu in de staat New York. Hij verschafte mij bronnenmateriaal over de pan-Turkistische beweging in 1953. De naam Türkkan betekent overigens 'Turks bloed'.
3): Reha Oguz Türkkan, 'The Turkish Press', Middle Eastern Affairs, mei 1950, New York, p. 143.
4): Citaat vertaald uit het tijdschrift Bozkurt van 5 maart 1942.
5): Charles W. Hostler, 'Trends in Pan-Turanism'. Middle Eastern Affairs, nummer 1, januari 1952, p. 8.
6): Reha Oguz Türkkan, Türk çülüge Giris (Introductie in het Turkisme), 1940, p. 116.
7): Reha Oguz Türkkan, 'The Turkish Press', Middle Eastern Affairs, mei 1950, p. 143.
8): Atsiz werd tot 6 jaar veroordeeld en zat uiteindelijk anderhalf jaar gevangenisstraf uit. In maart 1947 werd hij namelijk in hoger beroep vrijgeproken (toevoeging redactie). De naam Atsiz wordt soms ook wel gespeld als Adsiz. Nihal Atsiz tekende protest aan tegen de kemalistische wet waarin het aannemen van een familienaam verplicht wordt gesteld door deze achternaam te nemen. Adsiz betekent namelijk 'naamloos'.
9): Reha Oguz Türkkan, 'The Turkish Press', Middle Eastern Affairs, mei 1950, p. 144. Met 'racistisch' werd bedoeld dat men zich keerde tegen Turkse burgers van een andere afkomst, zoals Albaniërs, Tsjerkessen en Koerden.
10): Alexander Henderson, 'The Pan-Turanian Myth in Turkey Today', Asiatic Review, nummer 145, januari 1945, p. 89.
11): Noot van de redactie: Türk Yurdu komt na een onderbreking sinds 1959 weer uit. Het blad wordt tot op heden uitgegeven door de Turkse Haarden (Türk Ocaklari). In het nummer van september 2001 treffen we een artikel aan van Yakup Deliömeroglu. Deliömerogli was functionaris van de Turkse Haarden in Ankara en voorzitter van het congres van de World Turkish Youth League, dat plaatsvond van 1995 in Kirgizië. Aanwezig op dit congres was Adnan Soysal, bestuurslid van het in Haarlem gevestigde SOTA (zie Alert! 2-2003). Zie overigens voor de pan-Turkistische kanten van de Turkse Haarden: Poulton, Hugh, Top Hat, Grey Wolf and Crescent, New York University Press, 1997, pp. 143-145 en p. 155.
12): Charles W. Hostler, 'Trends in Pan-Turanism'. Middle Eastern Affairs, nummer 1, januari 1952, p. 9.

Bovenstaande tekst is een vertaling en bewerking van: Youth and the Mass Propaganda of Pan-Turkism in Turkey, in: Hostler, Charles Warren, The Turks of Central Asia, Praeger Publishers, 1993. Voor deze vertaling is ook gebruik gemaakt van de Duitse vertaling van de tekst: Die Jugend und die pantürkische Massenpropaganda in der Türkei, in: Hostler, Charles Warren, Türken und Sowjets, Die historische Lage und die politische Bedeutung der Türken und der Türkvölker in der heutigen Welt, Alfred Metzner Verlag, 1960. Voor wie meer wil weten over pan-Turkistische bladen in Turkije in de vorige eeuw zie: Pan-Turkism, From Irredentism to Cooperation van Jacob Landau, Hurst & Company, 1995.

Charles Warren Hostler was ambassadeur van de VS in Bahrein van 1989 tot 1993. Vanwege deze functie was hij betrokken (en gedecoreerd) bij de eerste golf-oorlog begin jaren negentig. Hostler heeft zich meer dan vijftig jaar bezig gehouden met studie van en onderzoek naar de islamitische wereld, met name in Centraal Azië.

(uit: Alert!, nummer 1, jaargang 8, maart/april 2004)